Gevonden foto's - een ruimtereis

Hier, zei een vriend, kun je dit doosje met dia's voor me scannen? Het is van mijn vader geweest uit de tijd dat hij aan de universiteit microscopen en andere hoogwaardige apparatuur ontwikkelde in samenwerking met Zeiss.

door Hans Konings

Het doosje kwam uit een verzameling bewaarde foto's, dia's en andere filmstroken, deels van de vriend zelf, deels van zijn ouders. Een scanproject was geboren, een klassieke Nikon Coolscan uit 2001 (ofzo) werd daartoe op Marktplaats bemachtigd en toen deze kuren vertoonde, kwam er een nieuwe Plustek OpticFilm voor in de plaats. De dia's werden gescand met het onder analoge fotografen veelgebruikte (maar helaas onder alle besturingssystemen onstabiele) VueScan en tevoorschijn kwamen afbeeldingen waarvan het niet duidelijk was of het foto's of dia's waren. De kleuren waren nl. nogal flets, raar groen of rood en leverden weliswaar scherpe, maar toch foute afbeeldingen op. Wel was na enig zoeken bij Google duidelijk dat het hier om opnamen ging van de ruimtereis van de Apollo 7 in oktober 1968 met de astronauten Walter M. Schirra, Donn F. Eisele en R. Walter Cunningham. Historische foto's. Het doosje met twaalf dia's (genummerd 37 t/m 48) is waarschijnlijk een relatiegeschenk van Zeiss geweest aan vriends vader voor bewezen diensten.

Verkleurde foto's bewerken in GIMP

De foto's scannen m.b.v. de Plustek OpticFilm filmscanner en de VueScan scansoftware leverde eigenaardig gekleurde foto's op. Omdat het me niet duidelijk was of het dia's of kleurennegatieven waren, heb ik verschillende instellingen geprobeerd. Het resultaat waren altijd vreemd ogende afbeeldingen. Hieronder twee voorbeelden met de instelling Kleurnegatief in VueScan. Maar de instelling voor diafilm leverde net zulke vreemd gekleurde afbeeldingen op. Conclusie: er is in ca. 55 jaar veel informatie verloren gegaan.

Plustek Opticfilm 8200i - scan Nasa-foto's 

Onderzoek leert dat kleurenfilms van decennia oud de tand des tijds gewoonlijk niet goed doorstaan, tenzij je de filmstroken onder gunstige omstandigheden bewaart, te weten in het vriesvak van de koelkast. Wat uiteraard vrijwel niemand ooit deed. De oorspronkelijke foto's op 70mm film van de NASA zijn gelukkig wel redelijk bewaard gebleven en digitale bewerkingen daarvan staan inmiddels op verschillende websites online. Ze kunnen dienen als startpunt bij het bewerken van de gevonden foto's die door Zeiss ergens rond 1969 of 1970 op 35mm kleinbeeldfilm waren overgebracht. Helaas, tot nu toe heb ik geen bevredigende bewerking kunnen doen. De foto's zijn feitelijk te ver heen om de kleuren fris en helder terug te brengen. Maar omdat de foto's elders wel te vinden zijn (zie de verwijzingen onderaan dit artikel) en het toch leuk is om iets te proberen, heb ik er maar een vrije interpretatie aan gegeven. De foto's hieronder zijn, -op één na-, elders te vinden in de oorspronkelijke kleuren. Gebruik de fotonummers (van de NASA) om ze via Google te vinden. Of via de links onderaan dit artikel.

Apollo 7 - 12 vrijelijk bewerkte foto's, incl. NASA-fotonummers

klik op de foto's voor vergrotingen 

De camera

Naar verluidt was het astronaut Walter Schirra die al tijdens een eerdere ruimtereis had geopperd een camera mee te nemen aan boord, teneinde foto's te kunnen maken vanuit de cabine. Zelf was Schirra een enthousiast fotograaf en liefhebber van het Zweedse cameramerk Hasselblad vanwege de robuuste bouwkwaliteit en de uitstekende lens van Zeiss.

Maar voordat de camera geschikt was voor een reis naar de ruimte, moest er het een en ander aan gemodificeerd worden. Vooral om hem lichter te maken, omdat aan boord van een ruimtecapsule iedere gram telt. Ook werd gekozen voor 70mm films i.p.v. de bij Hasselblad gebruikelijke 120 rolfilms. Het voordeel van 70mm films was de grote hoeveelheid opnames die je ermee kon maken, omdat de film heel lang was (30 meter of langer was geen uitzondering) en bij het oprollen op de spoel niet gehinderd werd door de strook schutpapier die zo kenmerkend is voor de 120 rolfilm. De camera van Hasselblad maakte vierkante foto's van 6x6 cm. Daarvan passen er 12 op een 120 rolfilm, terwijl er op een 70mm veel meer passen, afhankelijk van de lengte van de film en de gebruikte spoelen en filmbusjes. Naar verluidt konden de astronauten 100 foto's maken met één filmrol.

Hasselblad 500C met Carl Zeiss 80mm F2.8 Planar

Curieus genoeg zijn er on-line geen foto's te vinden van precies de Hasselblad 500C die meeging in de capsule van de Apollo 7. Wel zijn bovenstaande foto's beschikbaar, afkomstig van het National Air and Space Museum | Smithsonian, van een camera die nagenoeg gelijk is en waarvan vermoed wordt dat de filmhouder of het magazijn wel geplaatst was op de camera van de Apollo 7. Want het kenmerkende en ook handige van de Hasselblad was de uitwisselbaarheid van de onderdelen. De filmhouders en lenzen pasten zo op iedere andere Hasselblad, ook als het een ander type was. En de NASA had er een aantal in bezit, ook voor trainingsdoeleinden. Kenners zullen onmiddellijk zien dat de camera behoorlijk aangepast is door Hasselblad en de NASA. Hij was ontdaan van ieder glanzend oppervlak en matzwart gelakt om hinderlijke reflecties in de cabine te voorkomen.

De foto's op de 70mm film waren vaak net niet echt vierkant, de afmetingen verschilden zelfs enigszins van foto tot foto. Waarom dit zo is, heb ik niet kunnen achterhalen. In principe maakte de Hasselblad vierkante foto's, net zoals de beroemde Rolleiflex camera's.

De hier afgebeelde foto's zijn geplaatst volgens de fair use bepaling, zoals toegewezen door het National Air and Space Museum | Smithsonian.

De 70mm film

De 70mm rolfilm is één van de oudste types film uit de foto- en filmindustrie, uitgevonden rond de eeuwwisseling van 1800 naar 1900. Het principe bestaat uit twee lichtdichte busjes waarin de filmspoelen opgeborgen zitten. Eén van de filmspoelen is verbonden met een slinger op de buitenkant van de camera, waarmee je de film kan doorspoelen voor een volgende opname. De twee busjes met film zijn gemonteerd in een compartiment of magazijn dat aangesloten kan worden op de achterkant van de camerabehuizing. De sluiting maakt het geheel lichtdicht, zodat er alleen nog licht via de lens op de film kan vallen als de camerasluiter bediend wordt. In feite een heel eenvoudig principe.

De film kan voor allerlei formaten gebruikt worden, van breedbeeldcinema tot vierkante foto's en alle gebruikelijke maten daar tussenin. De film is niet voorzien van schutpapier en ook niet altijd van transportperforatie en je draait de film altijd van het ene lichtdichte busje in het andere lichtdichte busje. Het busje met de belichte film breng je naar het ontwikkellaboratorium of je eigen donkere kamer. Omdat er enorm veel film opgerold kan worden in de busjes, kunnen er ook veel opnames gemaakt worden. Het is zelfs niet ongebruikelijk om op enig moment het magazijn los te nemen van de camera en de film door te knippen, het busje met de belichte film uit te nemen en een leeg busje terug te plaatsen en het afgeknipte onbelichte deel in het lege busje te spoelen. Handig als je aan het eind van de dag je persfoto's met de actualiteit naar de krant moest brengen. Anno nu zijn er nog steeds liefhebbers voor dit type film en de daarvoor geschikte camera's, waaronder ook bioscoopfilmcamera's. Voor de ruimtereizen naar de maan was deze film ook zeer geschikt en de Hasselblad rolfilmcamera's het perfecte gereedschap.

Duidelijker dan in deze video kan de plaatsing en de werking van de 70mm (of 65mm) film in een Hasselblad niet uitlegd worden:

How to shoot 65mm and 70mm film in your Hasselblad

Meer info:

• Apollo 7 - Wikipedia (en)
• Astronaut photography during Apollo 7 - Wikimedia Commons
• March to the Moon (Apollo 7 - first) - alle foto's (incl. fotonummers) vanuit de Apollo 7 (pagina 214)
• March to the Moon (Apollo 7 - last) - alle foto's (incl. fotonummers) vanuit de Apollo 7 (pagina 232)
• Hasselblad in space - Hasselblad
• Camera, Hasselblad, 70mm, Gemini XII (Magazine, Apollo 7) - National Air and Space Museum | Smithsonian
• Camera, Hasselblad, 70mm, Apollo 11 - National Air and Space Museum | Smithsonian
• 70 mm film - Wikipedia (en)
• Complete Guide to 70mm Film - Zach Horn
• My NASA Friend Found a Box of Film from Apollo 15 in His Desk Drawer - Jon C. Haverstick
• Plustek - Film & Photo Scanners
• Hamrick.com - VueScan Scanner Software

tekst: © Hans Konings foto's Apollo 7: bron NASA - Public domain CC0 1.0 bewerkingen en overige foto's: Hans Konings - Public domain CC0 1.0