Ieder jaar wordt het Mediterrane zuiden van Europa geteisterd door enorme bosbranden. Spanje, met in de zomer een kurkdroog klimaat, heeft er ook onder te lijden.

Prohibit d’encendre foc
Prohibit d’encendre foc

Iedereen die door Spanje reist kent de bordjes langs de wegen en in de bossen waarop gewaarschuwd wordt voor open vuur. Een bosbrand is bij de hoge temperaturen, harde wind en lage luchtvochtigheid zo ontstaan. En zeker in de zomer zijn de bosbranden bijna dagelijks voorpaginanieuws in de kranten, meestal vergezeld van beschouwende artikelen over de oorzaken van de branden.

Men heeft namelijk vastgesteld dat er in Spanje relatief meer branden ontstaan dan in bijvoorbeeld Marokko, een land dat zo mogelijk nog heter en droger is. Er worden hiervoor verschillende oorzaken aangewezen. In tegenstelling tot wat men meestal denkt, zijn er in Spanje meer bossen dan ooit. En hoe meer bos, hoe groter de kans op vuur. Het opgeven van (onrendabele) landbouwgronden en het niet gebruiken van de bossen voor economische doeleinden worden beschouwd als de oorzaken van deze toename van de bossen. In Marokko zijn de bossen van levensbelang voor de bevolking. Men suggereert dan ook dat men zich wel tweemaal bedenkt voordat een bos in rook opgaat. Met andere woorden; er wordt daar beter op de bossen gepast, juist omdat ze belangrijk zijn. In Spanje lijkt er een zekere desinteresse te bestaan bij de bevolking voor het behoud van de bossen, zodat brandstichters vrij spel hebben. Toch wordt het niet waarschijnlijk geacht dat alle branden worden aangestoken. Ook bij gebrek aan menselijk onderhoud wordt het mogelijk geacht dat bossen door een samenloop van omstandigheden spontaan in brand vliegen. Men zou dus kunnen zeggen dat de natuur haar vrije loop heeft.

Van gebrek aan controle door de autoriteiten is zo op het oog aan de dichtbevolkte en toeristische Costa Brava geen sprake. Regelmatig ziet men de rode helikopters van de Bombers (bomberos of brandweer) door de lucht ronken en ook bij een tocht door de bossen zelf is de kans groot dat je een Nissan Patrol van de boswachterij tegenkomt. Er wordt veel gecontroleerd en iedere rookpluim is voldoende motief om een helikopter de lucht in te sturen, zoals we eens mochten meemaken toen we een barbacoas in de tuin aan het opstoken waren. En toch breken er regelmatig grote branden uit. Afgelopen zomer was het weer raak in de buurt van Roses.

We reden door het door de ETA-bommen geteisterde Baskenland toen we te horen kregen dat de bergen achter Roses in lichterlaaie stonden. Het thuisfront had het gezien op het journaal en in de Telegraaf gelezen.

-Mankeerde ons niets? Geen paniek, we zijn hier in Baskenland, waar zojuist twee terroristen in hun eigen bomauto zijn omgekomen en waar de aanhangers van Herri Batasuna uit wraak de stadsbussen en de geldautomaten van Bilbao in de fik steken. Niks aan de hand dus. We zien het wel als we over twee weken in Roses aankomen.

Twee weken later. ‘s Avonds laat komen we door de Pirineos via Olot en Figueres aan in de laagvlakte van de Alt Empordà. Een doordringende brandlucht is al in de auto te ruiken. De volgende ochtend zien we dat de toch al zo kale bergen, waartegen Roses is aangebouwd, gitzwart zijn gekleurd.

Een praatje maken met de eigenares van de krantenkiosk leverde het volgende op:

Totale paniek! De auto’s kwamen plotseling overal vandaan. Uit de richting van Vilajüiga waar de brand begonnen leek te zijn, uit de bergen van Cadaqués, uit het dorp zelf. Overal brandweerauto’s. Er waren zeker 11 blusvliegtuigen en 3 helikopters water aan het opnemen uit de baai, die vervolgens boven de rokende bergen verdwenen. Aan de paniek droeg een sterke Tramontana bij, de straffe wind uit de bergen die de vlammen binnen korte tijd over de bergen deed jagen. Het had niet veel gescheeld of ze hadden heel Roses geëvacueerd!

Vervolgens naar een vriend die in een nieuwbouwwijkje tussen de berghellingen in z’n nieuwe huis woont. -Hoe was het?

Ja, ik was bezig een kast van IKEA in elkaar te zetten toen ik plotseling de brandlucht rook. Maar ja, dit gebeurt zo vaak hier, dit is net zoiets als bij jullie de dreiging van het water. Sommige mensen hebben pech en verliezen heel hun huisraad, terwijl anderen geen centje pijn ondervinden van de overstromingen. Zo is het hier ook. Ik ging niet eens kijken, maar bleef doortimmeren aan m’n kast… Pas toen de sirenes en het vliegtuiggeronk maar aanhielden ben ik eens op het dak gaan kijken. Maar ik zag niks bijzonders… Pas de volgende dag ben ik in de buurt gaan kijken en toen zag ik dat er deze keer toch wel veel was afgebrand. Maar ik verzeker je; volgend jaar is alles weer helemaal groen hier en zie je er niks meer van!

Cap de Creus
Cap de Creus

Een paar dagen later werd het plan opgevat om met een stel vrienden te gaan zwemmen in een baai nabij Port de la Selva. Omdat dit een mooie gelegenheid was om onze gasten het landschap van de Cap de Creus te laten zien, kozen we er voor om vanuit Roses eerst richting Vilajuïga te rijden om van daaruit rechtsaf te slaan, een klein stukje de spoorbaan Barcelona-Perpignan te volgen en vervolgens de fraaie slingerweg omhoog richting het oude Romaanse klooster te nemen. Eenmaal daar boven kun je eerst het uitzichtpunt Het balkon van Empordà oplopen en daar van het magnifieke uitzicht over de hele baai van Roses genieten om vervolgens even voorbij het klooster het volgende panorama in ogenschouw te nemen: het pittoreske vissersdorpje Port de la Selva.

Port de la Selva
Port de la Selva

Direct al bij Vilajuïga werd de omvang van de brand duidelijk die twee weken daarvoor gewoed had. Zo ver men het landschap kon overzien was het terrein verwoest. Al het lage gewas was verdwenen en de aarde was zwart geblakerd. De loof- en pijnbomen stonden meestal nog overeind, maar wel goedddeels kaal en natuurlijk gitzwart. De bladeren die er hier en daar nog te zien waren aan de loofbomen waren goudgeel tot bruin geroosterd en het geheel bood een troosteloze aanblik, die ondanks alles een zekere sinistere schoonheid had. Omdat al het gewas was weggeschroeid, waren plotseling heel duidelijk de lage muurtjes te zien van gestapelde stenen, die veelal nog uit de Romeinse tijd stammen; een teken dat deze streek al heel lang in cultuur gebracht is. Met de muurtjes bouwden de boeren terrassen waarop ze landbouw bedreven. Deze terrassen zijn al lang in onbruik geraakt, maar de muurtjes zie je nog overal op de ruige kaap en zijn nu een beschermd monument.

Terrazas romanas
Terrazas romanas

Wat ook duidelijk te zien was, waren de felwitte boerderijen temidden van deze zwarte woestenij. Eromheen was de begroeiing ook nog opvallend frisgroen. Ook de druivenakkertjes voor de wijnbouw zagen er onaangetast uit. Toch waren we onder de indruk van de uitgestrektheid van het afgebrande terrein. Berg op, berg af, baai na baai, kilometers lang, overal dezelfde dorre beroete kaalslag. Ik begon te twijfelen aan de woorden van mijn vriend die zei dat alles volgend jaar weer groen zou zijn.

Het leek mij duidelijk dat de 11 blusvliegtuigen en de 3 helikopters van de brandweer vooral waren ingezet om de boerderijen en de economische gewassen, evenals het historische Romaanse klooster St. Pere de Rodes te redden. Zo op het oog leek de rest gewoon opgegeven, alsof er toch geen redden meer aan was. Kilometer na kilometer, tot werkelijk vlak voor Port de la Selva had het gebrand en aan de rand van het dorp, in de tuinen van de huizen hield het plotseling op en zag men weer het vertrouwde groen. Geen veeg zwart was er op de huizen te zien, terwijl in de tuinen de bomen aangevreten waren door het vuur.

Eenmaal terug in Roses, aan het eind van de dag, hierover nog mijn verwondering uitgesproken bij een maaltijd. Onze buurman had hiervoor de volgende verklaring:

We onderscheiden hier twee soorten brand: de branden zonder Tramontana en de branden met Tramontana. De eerste soort beperkt zich tot een heel klein gebied, maar is allesverwoestend. De hitte verschroeit dan ook echt alles. De bomen verbranden geheel en na afloop houd je alleen maar kaalslag over. De tweede soort kan zich door de stormwind over een enorm gebied verspreiden en berg na berg aantasten, maar de brand veegt als het ware over de bomen heen. De hitte is minder groot en de bomen hebben een veel grotere kans om te overleven. Zo’n soort brand is dit ook geweest en vandaar ons vertrouwen dat alles volgend jaar weer groen is. De druivenaanplant lijkt trouwens immuun voor vuur te zijn en blijft altijd fris groen. Zij wordt daarom ook wel geplant als bescherming om de huizen heen als een natuurlijke brandwering. Olijfbomen zijn sowieso onoverwinnelijk. Geen bosbrand krijgt een olijfboom klein. Vandaar dat ze met gemak honderden jaren oud kunnen worden.

Páramo
Páramo

We zijn benieuwd of deze woorden waar zullen zijn als we volgend jaar terugkeren naar Roses.

Contrastes
Contrastes

Reacties

Cheriette van der Lugt schreef:

Ik ben hier begin oktober geweest. In de eerste instantie denk je, nou het valt best mee, maar zodra je richting Llança gaat zie je pas hoe zwart het daar is. Maar, inderdaad er waren weer veel groene uitlopers in de bomen. Enfin, leuk om wat te lezen over deze omgeving. […] Het klopt inderdaad dat er hier in Nederland aan de brand aandacht is besteed. Ik zat even het nieuws te kijken toen er ineens beelden te zien waren van de brand. Ik zat gelijk recht op in mijn stoel! Want mijn zus woont daar! Later had ik mijn zus aan de telefoon en zij vertelde dat ze het vuur de bergen af zag komen. Heel eng. Gelukkig voor haar en Cadaqués is het daarbij gebleven. Maar ongeveer vijf jaar geleden is het nog kritieker geweest. Uit angst was een deel van de lokale bevolking in de boten geklommen. Om antwoord te geven op je vraag hoe de brand ontstaan is, gaan er twee verhalen de ronde. Eén is dat de brand is aangestoken (het meest waarschijnlijk) en de ander is, dat een boer zijn vuil aan het verbranden was en daardoor de brand was ontstaan door de Tramontana.

En van Marlene Blonk kregen we de volgende reactie:

Ten tijde van de brand bevonden wij ons op een camping in Llafranc nabij Palafrugell. De hemel had een kleur gekregen zoals wij nog nooit gezien hadden. De ene helft was stralend blauw, de andere blauw/paars, te vergelijken met de verkleuring van een plek op je been na een valpartij. Onheilspellend en mooi tegelijk. Pas de volgende dag begreep ik uit La Vanguardia wat de oorzaak was geweest. En inderdaad met commentaar op de oorzaak.

Naschrift dd 08-09-2016

In juli 2012 was er weer een grote brand in de Alt Empordà, één van de grootste zelfs uit mensenheugenis. Hij is de geschiedenis ingegaan als Foc Empordà. De meest spectaculaire beelden van de vlammenzeeën, o.a. langs de snelweg AP7 naar Barcelona zijn terug te vinden via Google Images. Wij maakten o.a. foto’s van een brandhaard bij Port Bou en vier dagen later een aantal foto’s van de verwoesting na de brand, dus na de bluswerkzaamheden. Vijf maanden later maakten we nog een aantal foto’s. Zie: Foc Empordà en klik terug in de tijd.