Schilderen is de illusie creëren van licht en schaduw. De verf, bestaande uit pigment, bindmiddelen en siccatief wordt op het doek of paneel gesmeerd. Lichte kleuren voor het licht, donkere kleuren voor de schaduw. En of het nu traditionele schilderkunst betreft of moderne abstracte, het menselijk oog laat zich niet bedriegen.

Of wel? Verf is tenslotte taaie chemische materie en de weerkaatsing van het licht op haar pigmenten veroorzaakt een illusie. Licht en schaduw…, sol y sombra.

Paul Critchley - La casa blanca (1995)
Paul Critchley – La casa blanca (1995)

Het licht in Spanje is moordend, de schaduw een verademing. Niet voor niets zijn de kaartjes voor een zitplaats in de schaduw bij een stierengevecht duurder dan de plaatsen in de brandende zon. Niet voor niets begint een stierengevecht gewoonlijk pas rond 5 uur in de middag.

Voor de schilder vormt het Spaanse landschap een ongenaakbare uitdaging, want nuances tussen licht en donker aanbrengen, een geliefde bezigheid voor menig schilder, dreigt bij het Spaanse landschap tot mislukking gedoemd. Is dit misschien de reden dat er zo weinig Spaanse landschapschilders zijn in vergelijking bijvoorbeeld tot het grote aantal Hollandse meesters in dit genre? Zijn daarom de Spaanse schilderijen vaak zo somber en geschilderd in interieurs of bij nacht?

De in Spanje woonachtige Engelse schilder Paul Critchley (1960) lijkt de uitdaging te hebben aangenomen en neemt het scherpe contrast tussen het Spaanse witte licht en de schaduwen tot onderwerp van zijn vernuftige schilderijen.

Menigmaal worden zijn schilderijen gepresenteerd als drie-eenheden, zodat ze onderling onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Niet alleen wordt het scherpe licht op het schilderij zelf verbeeld met behulp van de verf, maar ook de muur waarop de schilderijen gehangen worden, doen mee aan het trompe l’oeil-effect. Een witte huiskamermuur suggereert de witte muur van een zuidelijk huis te zijn. Hangt men hetzelfde schilderij op een gelige muur, dan wordt het afgebeelde huis ook gelig. Zou men het schilderij op een donkere muur hangen, dan vindt er als het ware een weersomslag plaats en men loopt zelfs de kans het schilderij, hoewel al lang af en verkocht, alsnog te laten mislukken, omdat de lichteffecten het oog niet meer bedriegen.

Voor zijn schilderijen geeft Critchley instructies mee voor de beste manier van ophangen. Sommige triptieken dienen dan ook beslist tegen het plafond bevestigd te worden, zodat de huiskamer plotseling verandert in een smalle steeg, waar alleen loodrecht van boven een smalle streep licht naar beneden valt.

Paul Critchley - Just stand here (1995)
Paul Critchley – Just stand here (1995)

Deze schilderijen breken dan ook met de klassieke traditie van een afbeelding binnen een lijst. Immers het schilderij wordt afgemaakt door de muur waarop het hangt. En hierin schuilt het vernuft van de schilderkunst van Paul Critchley.

Technisch begaafd, met een volledige controle over het kleurgebruik, weet hij het contrastrijke Spaanse licht perfekt weer te geven en zo een vaak wat dromerige romantische sfeer te creëren die balanceert op de grens van het kitscherige, ware het niet dat er toch een zekere onrust veroorzakende, beklemmende atmosfeer wordt opgeroepen. Iedereen die wel eens een ogenschijnlijk verlaten Spaans stadje is binnengegaan op het heetst van de dag zal deze sfeer herkennen. Menselijke activiteiten zijn volstrekt afwezig in de straten, waar alleen een hond ligt te slapen in de – alweer – enigszins dragelijke schaduw. Alleen vanachter de donkere, over de balkons neergelaten persianas is lome beweging waar te nemen, of het geluid van een schetterende radio of tv te horen…, a las cinco de la tarde.

Bekijk Paul’s schilderijen op zijn eigen website. Alle hier getoonde afbeeldingen werden met zijn toestemming geplaatst.

Amsterdam, 21 december 1998

Zie ook kamafotos.nl.